Pozorište

Počeci pozorišnog života i pozorišno stvaralaštvo vojvođanskih Slovaka

Punovredan pozorišni život vojvođanskih Slovaka započinje 1866. godinom, kada su pozorišni amateri iz Bačkog Petrovca izveli predstavu Avgusta Kocebe „Stari kočijaš Petra III“. Interesovanje za pozorište je kod vojvođanskih Slovaka postojalo i pre ove godine (predstavnici kulturne elite posećivali su uglavnom predstave nemačkih putujućih grupa), ali samo od navedene godine u sredini Slovaka u Vojvodini počinje formiranje svesti o potrebi sopstvenog pozorišnog života. Nastanak i formiranje slovačkog pozorišta u ovoj sredini potrebno je shvatati naročito kroz prizmu idejnog i estetskog programa, nastalog u kontekstu romantizma kod šturovaca: pozorište se reflektovalo ne samo kao umetnički akt, nego i kao prosvetno sredstvo za podizanje obrazovanja, ali pre svega kao narodno-emancipovana sredina u kojoj se formira ljubav prema slovačkom jeziku i duhu slovačkog naroda.

Organizator prve pozorišne predstave, Jozef Viktor Rohonj (1845-1923), slovački rodoljub, kasnije svetski poznati naučnik i profesor na Karlovom Univerzitetu u Pragu, organizovao je prvu predstavu, uzimajući u obzir ovaj mimoumetnički aspekat – u prvom redu politički: predstava je bila izvedena o okviru proslave tristogodišnjice smrti Nikole Šubića Zrinskog koju su rezonovali u tadašnjoj Ugarskoj, naročito u sredini slovenskih naroda. Već u ovom prvom periodu, prilikom izvođenja predstava slovačkih autora, pojavio se i prvi dramski pisac iz ove sredine: Feliks Kutljik (1843-1890), evangelistički kapelan u Petrovcu, kasnije sveštenik u Silbašu i Kulpinu, čiji su komad „Izgubljeni sin“ izveli petrovački amateri 1872. godine. Dugi niz godina Bački Petrovac je bio jedina sredina gde su se sistematski uvežbavale i izvodile pozorišne predstave. Tek početkom 20. veka i u ostalim sredinama počinje sa radom slovačko pozorište: Boljovce (1900), Bačka Palanka (1902), Stara Pazova (1903), Kulpin (1904), Novi Sad, Kisač, (1905), Silbaš, Lalić, Pivnice (1906), Selenča (1911), Gložan (1912), Ilok i Kovačica (1914), Aradac (1918), Padina (1919); posle prvog svetskog rata su pozorišne predstave izvođene i u Erdeviku, Vojlovici, kasnije u Lugu, Belom Blatu itd.

Početkom 20. veka u Bačkom Petrovcu, kao evengelistički kapelan, radio je istaknuti slovački dramski pisac Jozef Holi (1879-1912), čija predstava „Kubo“ i danas spada u najomiljenije dramske naslove. Razdoblje između dva svetska rata najizrazitije je obeležila aktivnost jednog od najvećih slovačkih dramskih pisaca – Vladimira Hurbana Vladimirova – VHV (1884-1950), evangelističkog sveštenika u Staroj Pazovi. Hurban je pod uticajem europske moderne (studirao je u Beču), u svoje drame unosio elemente nove dramatike, što je u značajnoj meri pokrenulo mišljenje o pozorištu i obogatilo pozorišnu produkciju vojvođanskih Slovaka. U tom periodu ostvareno je prvo putovanje ovdašnjih glumaca amatera u Slovačku: kisački amateri u režiji Jana Podhradskog inscenirali su Hurbanovu dramu „Zemlja“, sa kojom su 1938. godine gostovali u Slovačkom narodnom pozorištu (SNP) u Bratislavi, kao i u Trenčinu, Piešćanima i u Brezovoj pod Bradlom. Ovo putovanje označava početak tradicije koja do danas traje: najbolje inscenacije vojvođanskih Slovaka uvrštene su u programe čuvenih pozorišnih festivala u Slovačkoj („Scenska žetva“ u Martinu, „Festival Anjičke Jurkovičove“ u Novom Mestu nad Vahom, „Gorazdov Močenok“ u Močenku itd.), kao i u programe sa razmenama između pojedinih pobratimljenih ansambala iz Slovačke i slovačkih ansambala iz Vojvodine (pobratimljene razmene imaju svoju tradiciju između ansambala iz Stare Pazove i Puhova, Bačkog Petrovca i Brezna, Erdevika i Ljiptovskog hradka, Kisača i Prievidze itd.)

U periodu između dva svetska rata nekoliko pozorišnih predstava bilo je inscenirano i u Slovačkoj – kako na profesionalnoj sceni SNP, tako i na amaterskih scenama. Dva Hurbanova operska libreta („Trenčianski Matuš“ i „Mataj“) komponovao je Jozef Rosinski (1897-1973), a te opere su bile inscenirane u SNP i u Nitri. Posle Drugog svetskog rata slovačko pozorište u Vojvodini i dalje je imalo snažan akcenat nosioca u očuvanju narodnog kulturnog kontinuiteta, ali u novijim društvenim odnosima, imalo je i funkciju promovisanja novih političkih ideja. U tom periodu izvode se i predstave ostalih dramskih pisaca iz ove sredine, Jana Kopčoka, Janka Čemana i dr. Od sedamdesetih godina 20. veka evidentna je snažnija naklonost prema koncepciji pozorišta kao pojave sa prvorazrednim umetničkim usmerenjem: Andrej Privratski u Bačkom Petrovcu, Petar Lazar i Juraj Ondrik u Staroj Pazovi su začetnici novih tendencija. Iz današnje perspektive, osamdesetih godina je slovačko pozorište u Vojvodini dospelo na kvalitativni vrh amaterske pozorišne sfere u okvirima bivše Jugoslavije.

U toku sedamdesetih i osamdesetih godina slovački amaterski ansambli su devet puta učestvovali na Festivalu amaterskih pozorišta Jugoslavije u Trebinju, koji je bio centralni festival jugoslovenskih amaterskih pozorišta (pet puta u zvaničnoj konkurenciji i četiri puta kao sastavni deo propratnog programa). Osim na tom centralnom festivalu, slovački pozorišni amateri jedanaest su puta nastupali na Republičkom festivalu amaterskih pozorišta Srbije u Kuli, i trideset osam puta na Susretima amaterskih pozorišnih ansambala Vojvodine u Kikindi, kao i na drugim prestižnim festivalima, kao što je bio Festival malih i eksperimentalnih scena u Pančevu, BRAMS u Beogradu i na ostalim smotrama (Malo Crniće, Sisak, Kosovska Mitrovica). Najveću zaslugu za to imaju profesionalni reditelji iz ovog perioda – Miroslav Benka iz Stare Pazove, Ljuboslav Majera i Jan Makan iz Bačkog Petrovca, a među njima su i spomenuti amaterski reditelji, kao i znameniti amaterski reditelj Tomaš Hriešik i glumica Ana Tomanova-Makanova iz Kovačice. Red pozorišnih inscenacija, ali i prvi slovački vojvođanski televizijski film („Mišo“, režija Jan Makan) podigli su ovu pozorišnu sredinu na visoko postolje umetničkih težnji koje su se u tom razdoblju shvatale kao reprezentativan orman kulture vojvođanskih Slovaka.

U narednom periodu prispeli su i sledeći profesionalni stvaraoci (reditelji iz Petrovca: Ivan Hansman Jesenski, Jan Čanji, Vladislava Feketeova, Miroslav Hlpka, filmski reditelj iz Kovačice Stanislav Sladeček, reditelj i dramaturg Maja Hriešikova, profesionalni glumci Gabriela Dudkova iz Novog Sada, Ana Piksiadesova iz Stare Pazove, Miroslav Fabri iz Čelareva, Andrea Vozarova iz Kisača, glumice lutkarskog pozorišta Miroslava Dudkova iz Novog Sada i Milina Heverova-Hrćanova iz Kisača, scenska likovna umetnica Marija Havranova iz Kovačice itd.) koji su svojim uspešnim inscenacijama i kreacijama doprinosili na podizanju i širenju dobrog imena slovačkog pozorišta u Vojvodini. Neki od tih stvaralaca (Majera, Benka, Feketeova, Havranova, Hriešikova) su postigli i rezultate vredne pažnje i u okviru profesionalnog pozorišta u Slovačkoj.

Od osamdesetih godina možemo pratiti sledeći talas slovačkih amaterskih reditelja koji su prošli kroz nekoliko školovanja u Vojvodini i Slovačkoj, i koji su u svoje inscenacije unosili sveže poglede na formiranje i oblik ovdašnjeg pozorišta: Aleksandar Bako iz Stare Pazove, Fedor Popov iz Padine, Jan Privizer iz Kisača, Jan Kmećko, Jan Salčak i Zvonimir Pudelka iz Pivnica, Jan Halupka iz Kulpina, Jan Hrubik iz Aradca koji u sadašnjosti pripada uspešnim dramskim piscima itd.

U održanju visoke prečke pozorišnog stvaralaštva doprinose i pozorišne smotre: Smotra slovačkih amaterskih pozorišnih ansambala Vojvodine postoji već 40 godina, najšira je platforma prezentacije i vrednosne konfrontacije godišnje pozorišne aktivnosti amaterskih ansambala; osim te centralne smotre, postoje i druge smotre koje imaju tematsku namenu, ili su priređene u čast – smotre dečijeg pozorišta u Staroj Pazovi, DIDA – festival inscenacije i dramskih tekstova slovačkih autora iz Mađarske, Rumunije i Srbije u Pivnicama, kao i smotre posvećene sećanju na ličnosti ovdašnjeg pozorišnog života – Tomašu Hriešiku u Kovačici i Zuzani Kardeljisovoj u Kisaču itd. Smotra u Pivnicama je osim pozorišnog momenta imala i sledeći važan elemenat: postala je mesto prezentacije novih dramskih tekstova; tako da su se dramskim piscima, čije su predstave već poznate u ovoj sredini (Jan Kopčok, Janko Čeman, Miroslav Demak, Juraj Ondrik, Juraj Tušiak, Ana Njemogova Kolarova, Zoroslav Spevak-Jesenski, Juraj Madacki itd) pridružili i drugi slovački vojvođanski autori, čije su predstave naišle na pozitivan odjek, kako kod publike, tako i u profesionalnim krugovima: najznačajniji Jan Hrubik iz Aradca, ali i Mihal Cinkotski i Vladimir Marušić iz Silbaša, Elena Valećikova iz Pivnica itd.

Kao doprinos slovačkoj dramskoj umetnosti, potrebno je priključiti i uspehe istaknutih umetnika iz sfere muzičko-dramske umetnosti – Rastislava Varge (soliste baleta Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu) i dirigenta Juraja Ferika. Najnoviji uspesi slovačkog vojvođanskog pozorišta nalaze se i u sferi njegove naredne profesionalizacije: najtalentovaniji glumci iz pojedinih slovačkih sredina su završili glumačko školovanje sa profesionalnim parametrima, a 2003. godine je bilo osnovano Slovačko vojvođansko pozorište u Bačkom Petrovcu kao vodeća institucija, čija je poruka negovanje pozorišne kulture i scenske umetnosti u profesionalnoj sredini. Red znamenitih uspeha koje je to pozorište zabeležilo za kratko vreme svog postojanja (pored ostalog, inscenacije Miroslava Benke dobile su najveće ocene, kao što su Gran Pri na festivalu u Teheranu, nagradu za scenografiju na festivalu u Kairu, učešće na festivalu BITEF u Beogradu i druge) potvrđuje ispravnost odluke o osnivanju profesionalnog pozorišta, kao i duboke umetničke usidrenosti pozorišta u kulturnoj i duhovnoj sferi vojvođanskih Slovaka.

Mihal Babjak